Dzisiaj 11 listopada obchodzimy sto ósmą rocznice odzyskania przez Polskę niepodległości. W związku z tym ważnym wydarzeniem historycznym nasuwa mi się kilka refleksji. Bez wątpienia jesteśmy narodem dumnym ze swojej przeszłości i potrafimy wyrażać wdzięczność za dokonania pokoleń ludzi którzy żyli przed nami i złożyli daninę krwi, abyśmy mogli żyć w wolnym i niepodległym kraju.  Rozmyślanie o tym, co Tołstoj nazywa „poważną zależnością, w jakiej pozostajemy jedni wobec drugich.” Symbole narodowe, debaty o charakterze historiozoficznym, szkolne akademie, deklamacje wierszy i śpiew patriotycznych pieśni. To wszystko odzwierciedla pewien dość charakterystyczny dla naszego kręgu kulturowego i zbiorowej świadomości – patriotyczny etos Polaka – który niegdyś po latach utraconej ziemi i tożsamości na powrót ją odzyskuje; dokonuje się to tytanicznym wysiłkiem ludzi oddanych sprawie wolności. Francuski filozof Bergson twierdził, że wspomnienia pojawiają się dzięki „skojarzeniom przez podobieństwo… W zasadzie przeszłość pojawia się w tej mierze, w jakiej może dopomóc w zrozumieniu teraźniejszości i przewidywaniu przyszłości: oświetla ona działanie.” Lubimy przeglądać się w historii jak w lustrze, ale jakże często nie zauważamy na jej twarzy bruzd, wyprysków, zmatowień i zaczerwień. Zbyt łatwo poddajemy się złudzeniu i idealizowaniu. „Czy idę w zmierzch, czy do świtania. Przeszłość jest nie do opisania”- pisał Garcia Loca. Jakże często łatwiej jest zamknąć się na rozpamiętywaniu, choć to powinność szlachetna a trudniej przeżywać w sobie i na zewnątrz rzeczywistą niepodległość – przenikającą osobiste i społeczne postawy, przerzucanie mostów ponad podziałami i waśniami które targają niczym żywioł polityką i rozmowami przy rodzinnych stołach. Niepodległość musi być w sercu, nie na sztandarach i ustach pełnych frazesów i połajań. Musi przenikach ducha ludzkiego otwierając na dobro i szacunek dla wczorajszego dnia i tego dzisiejszego. Nasza sytuacja jest doprawdy bardzo poważna i budzi wiele niepokojów o kształt jutra. Te radykalizmy rozstrzygania wszystkiego na własną stronę, osłabiają jedność i zamykają oczy na to, co naprawdę ważne a co stanowi źródło rzeczywistych niebezpieczeństw. Ta polityczna eksplozja wokół Trybunału Konstytucyjnego, sposób zarządzania państwem i traktowanie społeczeństwa jak bezkształtnej, bezrefleksyjnej masy, wzbudza we mnie odrazę i bunt. Przypomina mi się taka historia z początków chrześcijaństwa kiedy ludzie wielkiego formatu ducha, przyglądali się politycznym spektaklom i przepychankom. „Abba Iperychiusz został mnichem po spędzeniu młodości wśród polityków Aleksandrii. Uciekł na pustynię, a pytany, dlaczego tak mało ceni ludzi rządzących prowincją, odpowiedział: „Ponieważ ich znam. Wszystko, co obiecują, zamienia się potem w podatki.” Idea niepodległości powinna przenikać troskę o człowieka i świat jego najmniejszych potrzeb: poczucie bezpieczeństwa, służbę zdrowia, edukację najmłodszego pokolenia, szacunek i opiekę dla tych którzy wchodzą w jesień życia. Niepodległość to taki system podatków i przestrzeń do pracy, aby młodych ludzi było stać na założenie rodziny, zakup mieszkania i bez lęku wydanie na świat potomstwa. Nie chodzi o to, abyśmy jak słusznie zauważył niegdyś święty Grzegorz z Nyssy – byli „potomstwem materii” lecz dostatnimi na tyle, żeby się do siebie uśmiechać bez zazdrości. Pięknie że flagi powiewają na skwerach ulic i domów, lecz najważniejsza jest mądrość i trzeźwy osąd rzeczywistości, dokonujący się z szacunkiem i współodpowiedzialnością za dom któremu na imię Polska. Zakończę pięknymi słowami Grechuty: „Bez historii mowy sztuki. Bez mądrości tej z nauki. Naród się zmieni w bezimienny kraj. Dziś Ojczyzna jest w potrzebie. Czeka ciebie wierzy w ciebie… Masz obronić co najlepsze…”

 

Pomimo pociechy jaką mi daje wiara, przeżywam dogłębnie uczucie osierocenia i starty. Wczoraj odeszła moja mama. Przestałem być dzieckiem: wyczekiwanym, kochanym, darem i towarzyszem tych najgłębszych rozmów i sekretów – jakie można po Bogu powierzyć matce. Na karcie została odnotowana przez lekarza przyczyna zgonu: „Zatrzymanie akcji serca i oddechu. Cukrzyca. Niewydolność nerek. Zapalenie płuc. Niezdolność oddechowa. Niezdolność krążenia.” Przez kilka dni towarzyszyłem Jej w tej „Drodze Krzyżowej” przy szpitalnym łóżku; dzieląc ból, mętne spojrzenia, utraty świadomości i cierpienie które mi sobie trudno wyobrazić a na które próbowałem reagować modlitwą. Uśmiechałem się jak mały chłopiec który wracając z przedszkola dopytywał: „Czemu jesteś smutna ?” Mama nie była smutna, toczyła być może największy bój swojego życia. Rozłąka ! Wróciłem do pustego domu, zderzając się z ciszą i przedmiotami które znam od zawsze. To miejsce jest teraz jak muzeum – pełne wspomnień i rzeczy – które od dziecka mi coś przypominają i stanowią dorobek życia naszych życiodawców. Dom bez rodziców. Dom bez matki jest miejscem ogołoconym. W pokoju mamy unosi się jeszcze jej zapach. Choć uprzątnąłem wszystkie rzeczy, to i tak wrył się w te ściany jakiś ślad. Pozostawiłem jeden sweter w który lubiła i się z nim nie rozstawała. Zniknięcie ukochanej istoty przynosi pustkę i chłód. „Nieobecność znaczy dokładnie nie-obecność tutaj, istnienie „gdzieś indziej,” jest to istnienie, które odwraca się plecami i patrzy gdzie indziej”- pisał M. Oraison. Jestem przekonany, że mama na mnie patrzy i się uśmiecha, ale tak materialnie i namacalnie brakuje mi jej. Rano z przyzwyczajenia wszedłem i zapytałem czy zrobić kawę, a tam zaścielony tapczan i cisza. Kiedy pozwolono mi ją zobaczyć w osobnym pomieszczeniu, zawiniętą w jedynie w prześcieradło. Wyglądała jak larwa która wleciała w arktyczny prąd powietrza. Blada twarz kobiety. W kieszeni płaszcza miałem pachnący olejek różany do błogosławieństwa. Uczyniłem znam krzyża na czole i wonność przeniknęła miejsce o którym się mówi szeptem lub wypiera ze świadomości. „Kiedy mówisz komuś: „Kocham cię” to tak , jak gdybyś mówił „Nigdy nie umrzesz” – twierdził Bloy. Cmentarz i powolnie poruszający się kondukt pogrzebowy. Przy śpiewie psalmów i błagalnych ektenii, odprowadziłem mamę do wyścielonej komnaty ślubnej, aby na nowo połączyła się z mężem i weszła do Raju. Nie mówię żegnaj, bo to chwilowa rozłąka. Do zobaczenia tam, gdzie wszystko jest przemienione i dotknięte promieniami Paschy Chrystusa !

 

Nigdy nie czułem się tak bezradnym jak teraz kiedy widzę jak moja mama gaśnie. Jest jak świeca która się ledwie tli, przykryta korcem zrezygnowania i pogodzenia z tym, co nieuniknione. Ikona bólu ! Starość obarczona chorobami jest jakimś trudnym do pojęcia ościeniem człowieczeństwa. Ostatnią i najbardziej wymagającą próbą wiary. Egzamin z cierpienia które odziera ze wszystkiego i czyni z osoby na powrót dzieckiem, wydanym w ręce innych – a być może za chwilę tych - co myją papierowe ciała zmarłych. Nie sposób tego zrozumieć, a jeszcze trudniej opisać słowami. Ciężki oddech, gasnące oczy, mowa która staje się mozolną i już ciężką do zrozumienia komunikacją z najbliższymi. Ból przeszywający ciało w każdym centymetrze i jego odczuwalność tak intensywna przy każdym, nawet najdrobniejszym ruchu. Zapach szpitalnej sali i towarzystwo współcierpiących paraliżuje, tych zdrowych, asystujących przy łóżku chorej. Być zamkniętym w bezładności materii na podobieństwo kokonu z którego nie można się już uwolnić i złapać tchu. Patrzysz na to i sam to współodczuwasz, zraszając łzami niemoc uczynienia czegokolwiek – odwrócenia feralnego stanu rzeczy. Medycyna staje się doraźnym uśmierzeniem bólu; farmakologicznym znieczuleniem i ogłupieniem. Można przeżyć osiemdziesiąt lat i nie być dostatecznie przygotowanym na takie doświadczenia. To, co okazuje się niezniszczalne to miłość, wyrażona w mętnym ale pełnym czułości spojrzeniu matki. Zawsze wydawało mi się, że nie ma takich lęków które sparaliżują mój umysł i duszę. Nie lękam się bliskości śmierci, ale odczuwam jakiś rodzaj przerażenia przed osieroceniem. Spotykam nieustannie Żyjącego w modlitwie, a jednak boję się straty matki i odcięcia duchowej pępowiny która w przekazaniu daru życia splotła nasze losy. „Jak trzeba by było żyć, aby umierać bez żalu”- pyta jeden z bohaterów Sołżenicyna. Pocieszają mnie przed laty zanotowane słowa Bierdiajewa: „Tylko ten, kto dojrzał w poniżonym i pokonanym, w postaci sługi, w ukrzyżowanym – Króla i Boga, ten włącza się w tajemnicę zbawienia. Ale w tym celu niezbędne jest wyzwolenie się od wyłącznej władzy tego świata, z hipotezy panujących w nim śmiercionośnych sił.” Kiedy już nie można uczynić pozostaje jedynie siła modlitwy. Mnogość szeptających ust,  uwielbieniem Obecności w wydarzeniu przejścia.

 

Gdy zebrał się wielki tłum i z miast przychodzili do Niego; rzekł w przypowieściach: «Siewca wyszedł siać ziarno. A gdy siał, jedno padło na drogę i zostało podeptane, a ptaki powietrzne wydziobały je. Inne padło na skałę i gdy wzeszło, uschło, bo nie miało wilgoci. Inne znowu padło między ciernie, a ciernie razem z nim wyrosły i zagłuszyły je. Inne w końcu padło na ziemię żyzną i gdy wzrosło, wydało plon stokrotny». Przy tych słowach wołał: «Kto ma uszy do słuchania, niechaj słucha!»(Łk 8, 4-8).

Ewangelia jest księgą składającą się z wielu zdań, a w każdym ze zdań jest wiele krajobrazów poruszających zmysły choćby przypadkowego i niezorientowanego w egzegezie czytelnika. Jest tam szum drzew oliwnych, studnie dla strudzonych samotników, bryza wiatru z nad pustyni, stuk kopyt osiołków, zapach ryb ułowionych w nocnym zmaganiu z żywiołem wody, figowce smagane wiatrem i ziarna które rolnik z nadzieją rozrzuca, iż wpadną w płodne łono ziemi i staną się powszednim chlebem. U Orygenesa czytam: „Cała rzeczywistość zmysłowa, włącznie z niebem i tym, co zawiera, dla tego, kto się w nią wpatruje, jest jak owe białe pola gotowe do żniwa, albowiem odsłania się jej logos ukazujący się tym, którzy upodobnili się do obrazu Boga i zyskali oczy podobne do oczu Boga, które widziały, że stworzenie jest dobre.” Błogosławiona materia przez którą zwiastowana jest prawda o wieczności ! Galilea i jej odczucie ziemi rozsianej pośród górzystych wzniesień; krajobrazu nieprzewidywalnego w swych kaprysach. W takiej scenerii osadzona jest przypowieść o siewcy. Tu się zaczyna rezonowanie słowa- pęcznienie ziarna w uszach słuchaczy wrośniętych w ziemię i czerpiących z niej życie. Alegoria podąża drogą historii zbawienia. Trzeba porzucić mentalność człowieka wielkomiejskiej cywilizacji, aby zrozumieć sens Królestwa Bożego które przychodzi w ukryciu, pośród pasma niepowodzeń. Chrystus przekonuje nas, że Królestwo jest zasiewem- znojnie powtarzaną czynnością, nawet jeśli ten świat zamarzony przez Boga, musi przejść przez proces obumarcia, zakleszczenia w szczelinach i cierniach ludzkiego odtrącenia. Siewcę przenika nadzieja wzrostu i przekonanie o ostatecznym sukcesie. „Bóg jest hojny. Nie sieje tylko na dobrej glebie, nie chce nawet wiedzieć, kto jest chwastem, a kto żyzną ziemią. Nie wolno nam zatem ograniczać zasiewu tylko do żyznej ziemi…czy też do tej, którą my uważamy za żyzną”(A. Maillot). Największym zadaniem dla dzisiejszych chrześcijan to ocalić ziarno wiary. Osłonić je przed żywiołem zniszczenia, zagubienia i podeptania. Religia jest uchwyceniem tego sensu- zespoleniem z Tym, który zasiewa i uczestniczeniem w procesie wzrostu ziarna. „Ewangelia objawia nam Królestwo poprzez przypowieści, a liturgia pozwala nim żyć poprzez symbole”- pisał Corbon. Wszystko zatem staje się kiełkowaniem wieczności. Podmuchem łaski na polu obficie wyprażonych w słońcu kłosów zboża – Kościoła zebranego w czasie żniwa.

 

Za oknem jesień skąpana w słońcu i ruchu wiatru, przenoszącym niewidoczne dla oka partykuły materii i skrycie wyjawianych cudzych myśli. Ziemia rozkłada to, co umiera, dając tym samym wciąż na nowo życie. To błogosławiona powtarzalność i powinność, którą Bóg zapisał w kodzie natury. Przeszywające umysł przeświadczenie o kruchości bytu i zatrzymaniu w połowie wędrówki do miejsca przy którym refleksja teologiczna, może być iluzoryczna i porównana do przed lingwistycznego bełkotu dziecka, próbującego na siebie zwrócić uwagę. Przyroda zapada beztrosko w sen, a my nie mamy na to żadnego wpływu. Jesteśmy biernymi obserwatorami procesów które określamy przemianą. Ziemia ścieli się kołdrą różnobarwnych liści; szykuje sobie posłanie oczekując odprężenie nadejścia śmierci. Człowiek jest też uwikłany w tąpnięciach biologii – kaprysach cielesności która trzeszczy, uwiera, choruje, przeżywa stan konwulsji i nie wiadomo o której godzinie – wyłącza się z czasu który odmierzają wskazówki zegarka. Niektórzy pragną jedynie przetrwać, przechodząc drogą, ociężale stawiając kroki ku niewiadomej następnego dnia. Istnieją również tacy, których jak rozmyślał Yannaras: „Ciało mówi językiem duszy. Dusza wyraża pragnienie życia z taką ekspresją, która nie poddaje się żadnej definicji.” Spoglądam z niepokojem na moją mamę jak gaśnie. Umysł jest ciągle świeży i rozpoznający wszystko z bystrością dziewczyny pijącej z nektaru zadziwienia przeszłością. Ciało natomiast wiotczeje i gaśnie, nie mogąc już unieść niczego – stając się balastem – ciążącym ku pozycji horyzontalnej; czekając na godzinę zerwania owocu z drzewa życia. Opiekujesz się rodzicem: karmiąc go, myjąc, zmieniając opatrunki na niegojących się ranach, dotykając bólu. Przebierasz pieluchę, spłacając dług wdzięczności za uśmiech dzieciństwa w którym matka powtarzała te same codzienne czynności z bezinteresowną czułością i oddaniem. To miłość która zatacza krąg i powraca w zupełnie innej trajektorii działania przenikniętego współczuciem. Chciałbym naszkicować świat skąpany w świetle do którego można wbiec jak wariat upojony szczęściem. Jednak trzeba zejść na ziemię i zryć ją ciężarem własnej bezradności. Dźwigać z uporem ciężar losu rozświetlonego przesłaniem Ewangelii. Niektórzy nie potrafią tego unieść, kamienieją jak Niobe z opowieści Owidiusza na widok odchodzenia i straty najbliższych. Wszystko jest przygotowaniem na przejście, choć układ scalony mózgu to wypiera. „Czym innym jest umrzeć, a czym innym zostać unicestwionym – pisał Hamvas – Czym innym spaść w nicość w nic nierozumiejącym oszołomieniu, a czym innym świadomie przekroczyć granicę. Jasność śmierci przenika najgłębsze warstwy istnienia.” Kiedyś ból ustanie a na horyzoncie gasnącego wzroku wyłoni się Raj. Pasternak nakreśli dłonią doktora i poety Żywagi słowa otuchy i nadziei wbrew dialektyce zła: „Zwyciężyć  będzie można śmierć. Wysiłkiem zmartwychwstania.”

 

Wkrótce potem udał się do pewnego miasta, zwanego Nain; a podążali z Nim Jego uczniowie i tłum wielki. Gdy przybliżył się do bramy miejskiej, właśnie wynoszono umarłego – jedynego syna matki, a ta była wdową. Towarzyszył jej spory tłum z miasta. Na jej widok Pan zlitował się nad nią i rzekł do niej: «Nie płacz». Potem przystąpił, dotknął się mar – a ci, którzy je nieśli, przystanęli – i rzekł: «Młodzieńcze, tobie mówię, wstań!» A zmarły usiadł i zaczął mówić; i oddał go jego matce.. (Łk 7,11-16).

W życiu ludzi objawiają się sytuacje dramatyczne, przeniknięte bezradnością i niemocą, przewartościowujące wszystko, o czym się do pewnego momentu nie myślało, a już na pewno nie przewidywało. Życie płynie jak rzeka, łącząc dwa brzegi- życie i śmierć. Wypędzeni z łona matek wchodzimy w te nurt który nas zagarnia i ostatecznie wrzuca w objęcia nieuniknionego odejścia. „Nasz świat jest taki kruchy i taki kruchy jest każdy z nas”- zanotował w swoim Dzienniku Green. Najbardziej obawiamy się choroby i śmierci która odziera ze wszystkiego i odbiera aż nazbyt wiele. „Jeśli nie przełkniesz jednocześnie śmierci i strachu, nigdy nie zrobisz nic dobrego”(św. Teresa z Avila). Dobrze to czuła matka której twarz zalana łzami i przygnieciona stratą, szukała nadziei wbrew tragicznym uwarunkowaniom chwili. Jej oczy mają ciężar kamieni które się podnosi wbrew ciężarowi rozpaczy. Chłopiec milczy, jakby ktoś go obezwładnił i zaszył usta ciszą wieczności. Patrzę na ciebie synku i pragnę wydrzeć ciebie, przebudzić, ponownie wydać światu w bólach połogu. Śmierć nie jest wybredna. Odbiera młodą latorośl, a stary korzeń pozostawia do wegetacji w ziemi. Wbrew tej pochmurnej konstatacji, wola życia przeniknięta wiarą- zmienia tak wiele- jeśli nie wszystko. Nie potrafimy w żaden sposób opisać słowami uczuć rodzica idącego w kondukcie za ciałem swojego dziecka. Najbliższa rodzina, przypadkowi gapie i dźwięk trzeszczenia mar na których spoczywał unieruchomiony snem śmierci młodzieniec. Przewodniczyłem przed laty ceremoniom pogrzebu w którym byłem ja i kobieta niosąca na swoich rękach małą trumnę z ciałem kilkutygodniowego dziecka. Nie miałem odwagi wymówić jakiegokolwiek słowa. Zdobylem się jedynie na przytulenie. Odczucie kruchej ziemskości zostaje, zostaje poddane wskrzeszeniu i nieśmiertelności. Tę ostrość widzenia spraw, oddają słowa starca Zosimy z powieści Dostojewskiego: „Bóg wziął nasiona z innych światów, aby rozrzucić je tutaj…wszystko żyje dzięki uczestnictwu w tamtym świecie.” Czułość Chrystusa przewyższa nasze wyobrażenia. Rozszczelnia uścisk śmierci i bezbarwne ciało zmarłego, nasyca ciepłem- coś na kształt przebudzenia, czy „nowych narodzin.” Miłość ma moc wskrzeszenia !

 

Kilka dni temu uczestniczyłem w ogólnopolskim seminarium historyków sztuki w Płocku. Poza szczelnym i interesującym programem wykładów, znalazł się również czas na wędrówkę po różnych obiektach kultury. Ku mojemu zaskoczeniu w przestrzeni diecezjalnego muzeum, zobaczyłem obraz który mnie dogłębnie poruszył. Arabska Madonna lub Sen Dzieciątka na pustyni z 1898 roku, wykonany pędzlem francuskiego artysty Alberta Luisa Aubleta. To obraz prawdziwie „ekumeniczny” i orientalny w konwencji przedstawieniowej. Czyta się to dzieło wszystkimi zmysłami, udając się wraz z bohaterami w samotną podróż po pustyni – kontemplując Misterium w widzialności ! „Szukanie Obecności na zewnątrz oznaczałoby skazanie się na to, by nigdy się do niej nie zbliżać. Suchość pustyni wskazuje nomadzie, że źródło żywej wody nie należy do manifestacji. Trzeba umieścić go w niewidzialnym, do którego samotność daje dostęp i do którego człowiek zawiera w sobie” – pisała M. Davy. Pustynia miejsce śmierci, skorpionów i węży, staje się krainą błogosławieństwa, czystą ziemią na której – niczym na ołtarzu Maryja kładzie i kontempluje ciało wcielonego Boga – Życie. Chrystus i jego Matka stają się fakirami, co w języku arabskim oznacza biedaków i żebraków. Król bez miasta i domu, wykluczony ze swego stworzenia, wydany sądowi ludzkiej wolności. „Bóg śpi w skale, śni w roślinie, porusza się w zwierzęciu i budzi się w człowieku”( Ibn'Arabî). To jedno z najpiękniejszych, malarskich kadrów macierzyństwa. Piękna Dziewczyna w beduińskim stroju czuwa nad snem dziecka i ocienia go od parzących twarzyczkę promieni słońca. Namiot i Strażniczka Świętego Daru, Krzak gorejący na pustyni, odzwierciedla pełnię modlitwy i zgody na wielki plan Boga. „Syn ziemi wniósł w świat choroby i dolegliwości i otworzył drzwi śmierci – Syn Maryi wziął na siebie cierpienie stworzenia i dał mu w darze życie” – objaśni nam językiem poezji święty Efrem. To przedstawienie zawiera w sobie całą kwintesencję teologii, opowiadającą o odkupieniu świata i człowieka. Kształt ciała Dziecka imituje krzyż, a owijający go szczelnie całun, przywodzi na myśl opaski pogrzebowe którymi został owinięty Chrystus i złożony do grobu. Cień śmierci pada na Niego, a refleksy światła zapowiadają jego wielkanocny triumf. „Bo trysną zdroje wód na pustyni i strumienie na stepie; spieczona ziemia zmieni się w pojezierze, spragniony kraj w krynice wód”(Iz 35, 6-7). Ziemia metafizyczna, materia przemieniona Obecnością, staje się źródłem z którego bije piękno i tęsknota za Królestwem Bożym. To obwieszcza wspaniały tekst liturgii bizantyjskiej: „Ziemio błogosławiona, błogosławiona Oblubienico Boga. Ty, która zrodziłaś ziarno nie zasiane, Zbawiciela świata.”