W przeddzień uroczystości wszystkich Świętych, chciałbym scharakteryzować oblicza świętości. Sacrum- sanctus – świętość jest tą rzeczywistością która jednych zawstydza, onieśmiela, a jeszcze innych wprawia w zakłopotanie lub bulwersuje. „Twoje światło, o Chryste, lśni na twarzach Twoich świętych.” Świętość jest maksymalnym człowieczeństwem; transparencją i cudowną opowieścią heroicznych ludzi którzy zakochali się w Bogu do szaleństwa. Stali się oni lustrami w których Jego blask, miłość i piękno odbija się w całym bogactwie treści. Święci są wielkim i mieniącym się złotem „ikonostasem świątyni”, obwieszczającym obecność Chrystusa Przyjaciela i Zbawiciela człowieka. Miał rację Rudolf Otto, pisał jakby intuicyjnie (badając wyżyny duchowości) o mistykach których „nieśmiałość staje się oddaniem”- intymnością spotkania, powiewem Ducha w receptywnej, przeistoczonej Ogniem duszy. W starożytnym chrześcijaństwie każda wspólnota była „Kościołem świętych,” komunią przyjaciół Oblubieńca który otworzył ranę swego boku i rozlał obficie miłość. Agape społeczności przechadzającej się w radości paschalnej i obwieszczającej światu, że Pan żyje ! Świętość splatała się z prozą życia, przenikała tkankę rodzin, poszczególnych osób i emanując siłą dobra przemieniała życie tych, których oczy zagarnął blask przemieniającej światłości. „Miłość jest bezgraniczna”- jak powtarzał Mnich Kościoła Wschodniego. Ta bezgraniczność przyciągała rzesze kobiet i mężczyzn do radykalizmu ewangelicznego; wzlotu ponad przeciętność, świadectwa proklamowanego na dachach świata: „Teraz zaś już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus.” Liturgia bizantyjska nazywa „apostołami apostołów” kobiety niosące wonności do grobu, pierwsze które spotkały Zmartwychwstałego i obwieściły o tym światu. „Cała teologia żywi się epoką sięgającą od apostołów aż po średniowiecze- pisał H.U. Balthasar- epoką w której wielcy teologowie byli świętymi. Tutaj życie i nauka, ortopraksja i ortodoksja interpretowały się wzajemnie, zapładniały się i rodziły jedna drugą. W nowszych czasach teologia i świętość rozwijały się różnymi torami, z wielką szkodą dla obydwóch.” Tylko męczeństwo- starożytne i współczesne- stało się pierwszą formą świętości nasyconego dynamizmem rezurekcyjnym Kościoła. Pierwsi chrześcijanie zignorowali śmierć, śmiali się jej w oczy. Obłaskawiali swoich prześladowców szaleństwem radości, oddania i przebaczającej miłości. Atleci ducha wymieniający między sobą pocałunek pokoju, aby w objęcia śmierci wejść pojednanymi z Tym, który umiłował ich do końca. Jakże potężne i wzruszające jest świadectwo młodej chrześcijanki Felicyty, która będąc wstanie błogosławionym nie bała się oddać swego życia. Miała być rzucona z rzeszą innych wyznawców na pożarcie dzikich zwierząt. Jakże głębokie są jej słowa świadectwa: „Teraz ja cierpię sama, ale tam będzie we mnie cierpiał ktoś Inny, gdyż ja będę cierpiała za Niego.” Męczennicy stali się ziarnami Kościoła rzuconymi w nieurodzajną glebę świata. Stali się „gronami winnicy Bożej, których winem pijany jest Kościół”(Rabula z Edessy).  W świętych Kościół staje się sakramentalnym wydarzeniem przejścia Boga- Jego obdarowania, charyzmatycznej dyspozycyjności, uzdrawiającej mocy, podniesienia z brudu grzechu. W zlaicyzowanym świecie świętość staje się tematem złośliwych kpin, uśmiechów, wątpliwości i niedowierzania. Patrzymy na świętość szablonowo- a na świętych jako wykadrowanych z ikon- legendarnych herosów, których niesie legenda mitycznej zgoła nadprzyrodzoności. Musimy zdjąć ten kostium pieszczotliwej wyobraźni.  Ponieważ oni byli nami, tak jak my możemy stać się nimi. Ludzie z krwi i kości- pełni słabości i upadków, które pokonywali niczym milowe kamienie w pocie czoła i łez. To ci, którzy ze swoimi brakami i karkołomnymi słowami, weszli w świat Boga i opowiadali o nim tak fascynująco- że życie innych zaczęło mienić się promieniami słońca. „To bardzo ważne, żeby istnieli ludzie, dzieła i miejsca, które pytają o tajemnicę egzystencji, o tajemnicę Boga”(O. Clement). Święci są obok nas, kiedy pokonujemy codzienną drogę do pracy. „Człowiek w innych ludziach”(B. Pasternak). Święci są wśród nas- matki i ojcowie, mnisi, duchowni, młodzi i starzy- pełni mistycznych doznań o twarzach świetlistych i sercach bijących delikatnością. Przed ich spojrzeniem nie można się schronić. Burzyciele sumień wyhartowani w ogniu cierpliwości i pokory. Cudowni ludzie, biegnący ile tchu pod prąd świata, których „życie wewnętrzne stanowi najgłębsze i najczystsze źródło szczęścia”(Edyta Stein). Potrzeba nam dzisiaj takich świadków, których życie będzie roztaczało aurę wieczności. Ludzie modlitwy dźwigający na swoich barakach świat i czyniący z niego wspaniałą katedrę ducha-  proklamujący Dzień Pański.  Uczymy się od nich nieporadnie życia godnego nieba.   

Jest czas rodzenia i umierania, czas sadzenia i czas wyrywania tego, co zasadzono... (Koh 3,2).

Przemijanie, kruchość i śmierć, będą stanowiły w najbliższych dniach dla wielu przechadzających się po cmentarzach ludzi- ważny temat do rozmyślania. Mądrość Talmudu powie: „Anioł śmierci ma mnóstwo oczu, nikt śmierci nie ujdzie. Gdy Anioł Śmierci otrzymuje zezwolenie, nie rozróżnia miedzy sprawiedliwymi i złoczyńcami.”Czas który tak intensywnie przeżywają chrześcijanie jest próbą wyzwolenia się z lęku przed śmiercią; jej paraliżującymi objęciami i nieuniknionym nadejściem w trudnym do określenia czasie. „Zatem to życie ludzkie wydaje się krótką chwilą, wszakże o tym, co nastąpi, nie wiemy zgoła nic” – prowokacyjnie wyzna Beda Czcigodny. Chcielibyśmy to odczucie wykadrować z czasu- porzucić, zapomnieć, wyprzeć, wyeliminować ze świadomości. Heraklit z Efezu przekonywał, „że jest w nas jednocześnie życie i śmierć, jawa i sen, młodość i starość, które wzajemnie się zmieniają.” Śmierć przychodzi nagle, niespodziewanie, skrada się i wdziera  jak złodziej w momencie dla niej najbardziej dogodnym, a dla człowieka zaskakującym. Konfrontacja z nią rodzi spektrum różnych postaw i odczuć. „Ponad wszystko inne boimy się teraz śmierci i zmarłych. Jeśli w jakiejś rodzinie ktoś umrze, powstrzymujemy się przed napisaniem do nich, przed udaniem się tam, nie wiemy, co o niej, o śmierci powiedzieć”- pisał A. Sołżenicyn. Myślę, że większość ludzi w pewnym momencie swojego życia podejmuje jednak twórczą refleksję nad tą rzeczywistością. Przychodzi to z wielkim trudem i często łzy przejmują rolę słów nakreślających towarzyszące ludziom emocje. Długo wypieramy ze świadomości jej obecność, ale przychodzi taka chwila w której nie można się do niej odwrócić plecami i schować niczym dziecko w bezpiecznym miejscu przeczekania. Wielu obawia się nadejścia tego tajemniczego gościa, przechodząc przez doświadczenie choroby, bólu, samotności, czy utratę wiary w obecność tych którzy powinni przy nas być, a ich nie ma. Jakże dramatyczne zdają się słowa Ciorana sytuującego człowieka pomiędzy śmiercią a wiecznością, tak upragnioną- a odległą: „Istnieje wieczność prawdziwa, pozytywna, rozciągająca się poza czasem i istnieje też inna, negatywna, fałszywa, która mieści się po jego  jednej stronie i ta w której giniemy daleko od zbawienia.” Ewangelia czytana przez chrześcijan w czasie otwiera serca i oczy na nadzieję pełną nieśmiertelności. Krzyż na który spoglądamy jest najbardziej dramatycznym znakiem śmierci, staje się jednocześnie kluczem otwierającym portal wieczności; wyjaśniającym tym samym prawdę o ludzkiej nieśmiertelności i przeznaczeniu do życia w Bogu. „Przez krzyż przychodzi na świat radość zmartwychwstania”- głosi z euforią paschalną jeden z tekstów liturgicznych. Po zwycięstwie Chrystusa na krzyżu, zdeptaniu paraliżującego świat lęku przed unicestwieniem –  chłodem i ciemnością śmierci, chrześcijaństwo postrzega wszystko w pełni życia- duchowej wiosny, gdzie w centrum Raju na nowo rozkwita drzewo życia. „Tylko chrześcijaństwo akceptuje tragizm śmierci i spogląda jej prosto w twarz, ponieważ Bóg przechodzi tę drogę po to, by ją unicestwić, a wszyscy idą za Nim” (P. Evdokimov). Thanatos już nie zagląda tragicznie człowiekowi w oczy, ale jest zawstydzony, bowiem odebrana została mu władza nad śmiertelnikiem. Lęk został unicestwiony bezpowrotnie. Ludzie podtrzymujący blask lampy oliwnej wejdą radośnie w świetlisty tunel; uczepią się skrzydeł anielskich i na skraju mroku ujrzą strugę światła, którą tak fantazyjnie wymalował Bosch. Człowiek wiary nie stoi już na krawędzi otchłani, widzi okiem wewnętrznym „miejsce ochłody, nasycenia i radości.” Proklamuje to troparion śpiewany w czasie liturgii Wielkiego Piątku: „W grobie ciałem, w otchłani duszą jako Bóg, w raju zaś z łotrem, na tronie z Ojcem i Duchem byłeś Chryste, wszystko napełniający, Ty którego żadne słowo opisać nie może.” Drogą chrześcijanina jest urzeczywistnione i przekraczające zawiasy czasu zmartwychwstanie. „W cudzie zmartwychwstania nie ma przymusu dowodu- powie M. Bierdiajew- nie można o nim widzieć, odkrywa się on temu, kto uwierzył i pokochał.” Wiara wyzwala z lęku i sprawia że z oczu spadają łuski, a horyzont który staje się dostrzegalny jest nowym porankiem w czasie którego wschodzi Słońce Życia. „I jak w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy będą ożywieni” (1Kor 15, 22).

Pro veritate adversa diligere et prospera fromidando declinare

Bardzo wiele miejsca w moich wcześniejszych rozważaniach poświęciłem filozoficzno-teologicznemu i artystycznemu pojmowaniu piękna. Chciałbym tym razem zatrzymać się na obecnością prawdy w kulturze. Obszerna epistemologia próbowała zrozumieć rzeczywistość prawdy i naświetlić ją z różnych perspektyw- w mniej lub bardziej udany sposób. Filozofowie rozgrzewali umysły; łamali pióra próbując rozwikłać odwiecznie istniejące napięcie pomiędzy fałszem a prawdą, penetrując świat otaczającej ich egzystencji, religii i sztuki. Od nasyconych blaskiem słońca greckich akademii po idealistyczną filozofię współczesnych zagajników wiedzy, rozprawiano o prawdzie- niczym o najpiękniejszej z kobiet panteonu etyki i jej powabnej siostry estetyki. Już sam Platon artykułował prawdę jako wyzwolenie się człowieka od pozorów- to znaczy od świata cieni, ku blaskowi promieni rozgrzewających umysł szlachetnością oglądu rzeczywistości w całej pełni. A Ezop wytrawny moralista przekonywał: „Marne jest życie ludzi, którzy kłamstwo stawiają wyżej od prawdy.” Istnieje słuszne założenie, że każde społeczeństwo zanurzone w falach własnej historii kształtuje swoją własną ideę prawdy, szukając jej często po omacku i łapczywie. Już warstwa filologiczna słowa prawda implikuje fascynujących wachlarz sensów i znaczeń. Hebrajski czasownik aman, z którego wyłoniło się słowo emet, wskazuje naprawdę przez pryzmat słownego fryzu określającego cnoty takie jak: odwaga, pewność siebie lub bycie godnym zaufania. Prawda zatem stanowi fundament tego, co jest trwałe i wypróbowane- gwarantujące poczucie stabilności. Takie myślenie towarzyszyło ludziom wychowanym w kulturze Biblii, postrzegających prawdę jako niezachwianą obecność Boga „On wypełnia wszystko i jest wszystkim”(Kabała). Dla Greków, którzy byli bardziej sceptyczni słowo altheia, którego używali na określenie prawdy, było grą dwóch jakby wykluczających elementów, połączenia partykuły a oraz lethos – zapomniany, ukryty. Prawda jest więc tym, co człowiek odkrył, czego się nauczył. Nie bez przyczyny nad wejściem do świątyni w Delfach widniała sentencja: „Poznaj człowieku samego siebie”- inaczej mówiąc, poznaj siebie w świetle prawdy. Ta postawa jest diametralnie różna od łacińskiego veritas lub słowiańskiemu wiera- co jednoznacznie wskazuje na rzeczywistość tajemnicy lub przenosi nas w sferę intuicji wiary. „Słodko i przyjemnie jest mówić prawdę”- odpowiada w powieści Bułhakowa Mistrz i Małgorzata Piłatowi Joszua Ha- Nocri. Żyjemy w świecie w którym fałsz serwuje się jako prawdę; tak bardzo przekonująco że jesteśmy skorzy ją przyjąć za coś pewnego i niepodważalnego. Fałsz stał się towarem na sprzedaż- sowicie opłacanym i wydestylowanym w instytucjach zaufania społecznego. Mamy dzisiaj do czynienia z utylitarną etyką i płytką moralnością żłobiącą umysły i serca ludzkie. Prawdy nie rozpatruje się już organem jakiem jest sumienie, lecz rozrzedza się w nurcie adekwatnej do danej sytuacji chwili. „Istnieje społeczne nagromadzenie się fałszu, przekształcające się w normę społeczną”(M. Bierdiajew). Ludzie projektują nieprawdę o swoim życiu, rodzinie, osiągnięciach zawodowych czy naukowych. „Tajemnica: słowo, którym posługujemy się, aby zwodzić innych, wmawiać im, że jesteśmy od nich głębsi” (E. Cioran). Chowają się jak ślimak w skorupie nieprawdziwych urojeń, aby nie odpaść od zachłannego i przeświadczonego o swojej wyjątkowości stada. „Wnętrze jest dla człowieka prywatnego całym wszechświatem. Gromadzi w nim wszystko, co dalekie i przyszłe. Jego salon to loża w teatrze świata” (W. Benjamin). Ta „loża” to również miejsce decyzji- zakłamywania rzeczywistości lub poruszania się w blasku prawdy. W środku tej biegunowości stoi rozdarty człowiek ! Jeżeli poruszamy się w ludzkiej egzystencji, to nie można pominąć obecności prawdy w kulturze. „Odprawiałbym wielkie, radosne święto, gdyby samo życie albo czyjeś przekonujące argumenty wykazały mi, że się mylę” (K. Leontjew). Pojęcie prawdy w sztuce było od zawsze silnie powiązane z mądrością, jako przenikliwością myślenia towarzyszącą podejmowanym aktom twórczym. Już Hegel pisał: "Powołaniem sztuki jest ujawnianie prawdy." Prawda jest również silnie spleciona z wolnością, której granica przechodzi przez wnętrze twórcy. Jeżeli dzisiejszy artysta twierdzi, że w sztuce wszystko wolno- to w moim przekonaniu mija się z prawdą; zakłamuje ją na użytek dobrze sprzedającego się towaru, czy skandalu mającemu na celu podnieść słupki artystycznej rozpoznawalności. „Sztuką jest wszystko, co za sztukę zostanie uznane.” Mamy więc do czynienia z relatywizującą aktywnością twórcy. „Sztuka, jeśli chcesz znać jej definicję, jest działaniem kryminalnym, ponieważ nie stosuje żadnych reguł”(J. Cage’a). Buntownicze proklamowanie własnej, często bluźnierczej wolności. W tym zapętleniu trudno o jasność postrzegania i wiarygodności. Człowiek rezygnuje z wielkich idei które niegdyś zapładniały sztukę, stanowiły jej życiodajne soki, otwierały na transcendencję. „Sztuka jako jasność wnętrza osoby” (Mu Xin).  Jedynym remedium na ten stan rzeczy jest powrót do rozumienia sztuki jako „przestrzeni uzupełniania braków” której wypadkową jest ostatecznie piękno. "Istotna piękność, czy na płótnie, czy w marmurze, czy w poezji, niczym innym, jeno kształtem zewnętrznym prawdy"(Krasiński). Być może jest to właściwy czas, aby zawrócić i rozważyć te rzeczywistości w świetle Ewangelii „poznacie prawdę, a prawda was wyzwoli”- mówił Chrystus do ludzi łaknących prawdy. „Miłość jest bramą poznania (gnozy)”- przekonywał Ewagriusz z Pontu. Miłość jest źródłem prawdy, być może jedynym impulsem przekonującym człowieka do powrotu na ścieżkę prawdy. Na koniec pouczenie świętego Augustyna: „Prawda nigdy się nie starzeje, nigdy się nie zmienia, nigdy nie przestaje być prawdą, a w obliczu wszelkich przeszkód, wykrętów, matactw i złorzeczeń zawsze tylko wzrasta i wzrasta.”

A gdy schodzili z góry, przykazał im, aby nikomu nie rozpowiadali o tym, co widzieli, za nim Syn Człowieczy nie powstanie z martwych (Mk 9, 9).

Przemienienie Chrystusa na górze Tabor było jedynie preludium do tego, co miało się wydarzyć w najbliższej przyszłości. Bóg ujawnił się w swoich energiach i rozszerzył obszar swojej obecności o tych uprzywilejowanych i oszołomionych świadków. Na szczycie zrozumieli uczniowie, że wydarzenie utkane z czasu, przestrzeni i obecności emanującego światłem Chrystusa jest zapowiedzią czegoś o wiele większego. Wszystkie dotychczasowe momenty które mogły wydawać się jakąś emocjonalną aberracją, niedowierzaniem czy powątpiewaniem- zostały napełnione sensem Obecności Jehoszuah. Apostołowie weszli w epicentrum światła, ich zmysły nie mogły wytrzymać tego nasycenia- energetyczności oglądu, a dusze nasyciły się szczęściem. Chcieli stawiać namioty- pozwolić chwili trwać: „Dobrze, że tu jesteśmy”- woła podekscytowany Piotr. Wstępowanie było fascynujące i mistagogiczne, ale zejście może przysparzać już wiele trudności. Pobyt na górze trwał dosłownie chwilę- kilka minut które zdawały się błogosławioną wiecznością- Chrystus, czyli to, co „świat ma najpiękniejszego”- pisał W. Sołowjow. Teraz trzeba zejść na dół- stać się częścią niziny, chropowatej ziemi, obszaru zmagań i cierpienia- krzyża. „Tam gdzie Bóg znika, pojawia się nicość”(B. Welte). Zejście w nicość i obojętność świata, staje się odważnym wyzwaniem dla tych, których oczy zaiskrzyły się od nadmiaru światła i boją się „ciemności” w bliskości własnego teraz. Bezsilność wątpiących ! „W sytuacjach granicznych albo ukazuje się nicość, albo też daje się odczuć to, co jest naprawdę, pomimo i ponad wszelkim znikającym byciem w świecie”(K. Jaspers).Pozostaje na dnie duszy jedynie nadzieja, że po paschalnej nocy,  wzejdzie jeszcze intensywniej promieniujące boskością Słońce. „Jak święta i uroczysta jest ta noc zbawienia- wyśpiewa liturgia – Jasna zwiastunka promiennego dnia Zmartwychwstania. W niej światłość bezczasowa z grobu cieleśnie wszystkim świeci.” Jego światłość przenika ściany zapieczętowanego groby. Każda szczelina przepuszcza strugę życia, po chwili detonuje kamienny głaz.. Soteriologia paschalis- nie można zrozumieć zmartwychwstania Pana bez Jego odkupieńczej śmierci. Jego śmierć miała stać się etapem zbawczej drogi ku uwielbieniu- świetlistości wielkanocnego poranka. „Pochłonęło śmierć zwycięstwo”(1Kor 15,54). Przezwyciężony zostaje tragiczny wymiar ludzkiej egzystencji, od tej pory wszystko zostaje napełnione światłością. Na każdej ikonie Anastasis ukazany jest pełen dynamizmu Chrystus- Piorun, intensyfikujący w sobie maksimum świetlistości. Pan życia czyniący z otchłani piekieł – świat skąpany w świetle. Silny i zdecydowanym ruchem dłoni wyrywa z piekieł zdumionych Adama i Ewę. „I samo piekło staje się Kościołem”(H.U. Balthsar), miejscem przeistoczonym w którym nieobecność- staje się jutrzenką.

Bóg przychodzi z Temanu, Święty z góry Paran. Majestat Jego okrywa niebiosa, a ziemia pełna jest Jego chwały. Wspaniałość Jego podobna do światła, promienie z rąk Mu tryskają, w nich to ukryta moc Jego (Ha 3, 3-4).

Myślę, że sztuka niesie w sobie powiew wolności i świetlistości. Wyzwala człowieka od powszedniości, bylejakości, kultury przyziemnych i banalnych doznań. Sztuka ratuje nas od powierzchowności i obojętności na piękno, które niekiedy krzyczy, aby ktoś je wreszcie dostrzegł. W sztuce zawiera się intensywność pierwiastka dionizyjskiego i prometejskiego, a nade wszystko pulsowanie wieczności- które chrześcijaństwo rozumie jako Paschę- czyli przejście ku światu przebóstwionemu. Nie postrzegam jej roli jako błyskotliwego traktatu metafizycznego, czy rzeczywistości tak uwodzącej zmysły, że może stanowić ucieczkę od otaczającej nas rzeczywistości; choć taka pokusa rzecz jasna istnieje. Jestem przekonany na swój sposób, że każdy człowiek ma w sobie jakąś predyspozycję i wolę do przeżywania rzeczy naprawdę wzniosłych- stąd intensywność gromadzenia coraz to nowych doznań zmysłowych. Być może doświadczanie dzieł sztuki jest owym ingardenowskim wysiłkiem człowieka do przekraczania granic zwierzęcości tkwiącej w naszej ułomnej i kruchej naturze. Nawet współczesna kultura serwowana w produktach współczesności jakimi są galerie, stwarza namiastkę jakiegoś substytutu życia na wyższym poziomie. Nosimy w sobie pragnienie postrzegania i bycia postrzeżonym. „Wyobraźnia nie jest zdolnością tworzenia obrazów rzeczywistości; to zdolność formowania obrazów, które wykraczają poza rzeczywistość, śpiewają rzeczywistość” (G.Bachelard). Podobnie jest z otaczającą nas kulturą obrazu. Poruszamy się w przestrzeni intensyfikującej naszą wrażliwość, pamięć i międzyludzkie relacje. Nie jesteśmy do cna wyjałowieni, czy zapętleni w krzykliwych i narzucających się zewsząd wytworach postindustrialnego kiczu. Pulsuje w nas potrzeba przekraczania siebie. „Przyszłość jest polem możliwego, twórczego aktu i korzystania z wolności” (L. Lavelle). Kiedy sobie narzekam na brak transcendencji w kulturze to powracam do bizantyjskich i ruskich ikon; średniowiecznych przedsionków o których tak rozrzewnienie często piszę. Delektuję się estetyką ducha, odkrywam gwałtowny powiew darów i charyzmatów- Ogień Pięćdziesiątnicy przechodzący przez wieki i mury rozlicznych Wieczerników; który to zrodził pokornych artystów i dzieła tak przenikliwe teologicznie, że pomimo upływu czasu ciągle wydają się świeże i energetyzujące siłą piękna. W ikonach ogniskuje się intensywność ludzkich- religijnych doznań i perypetie dusz łaknących Boga. One nie pozostają na powierzchni, lecz wchodzą w głębię obrazu, wprowadzając widza w krainę przemienionych osób, spraw i rzeczy. Siła ikony nie leży w intensywności barw i wierności kanonom tej cierpliwej malarskiej profesji, lecz umiejętności jak najbardziej wnikliwego wstępowania w świat Piękna i otwierania go przed oczami profanów. „Sztuka jest szlachetnym zmysłem, dzięki któremu człowiek może wyrazić to, czego w inny sposób wyrazić nie można”- pisał J. O. Gasset. Przypomina mi się w tym miejscu, taka symboliczna scena z filmu Andrieja Tarkowskiego Andriej Rublov, kiedy grupa ludwisarzy odlewa wielki dzwon po splądrowanej we Włodzimierzu cerkwi. Jak wielka jest siła tego obrazu, opowiadającego że w obliczu katastrofy ludzie potrafią się zintegrować wobec ważnych dla nich spraw i idei. Kluczowa jest również rola samego Rublova, którego ikony stanowią świadectwo duchowej wolności, pośród pożogi i zamętu trudnej historii Rusi. W jego ikonach zawiera się ogień- promieniowanie świętości zamknięte w źrenicy oka Chrystusa, jego spojrzeniu tak intensywnym że nie można oderwać wzroku od Niego. Z tych dzieł emanuje światło rozpraszające ciemność niemożliwości poznania i zrozumienia dogłębnie egzystencji ducha. Apofatyczność, wyrażona w niemocy zapętlonych słów i nadmiar światła- złota obłaskawiającego przestrzeń ikony. Widzieć Chrystusa, to dostrzec świat skąpany w świetle. „Blask, który zachwyca duszę, wprowadza umysł w uniesienie. Blask ten może być groźny jak ogień lub błyskawica..., ale może też pocieszać, radować i ogrzewać”(S.Awiernicew).  Patrząc na Zbawiciela z Deesis zwieniogrodzkiej jesteśmy z nim twarzą w twarz; patrzmy w jego oczy, czujemy się mu bliscy. „Panie przenikasz i znasz mnie... Z daleka postrzegasz moje zamysły... Gdzie się oddalę przed duchem Twoim ? Gdzie ucieknę od Twego oblicza ?” (Ps 139, 1-3.7). Łagodny i współczujący Zbawiciel, wypisany miękkimi i płynnymi pociągnięciami pędzla. „Niezrównane piękno chłodu jasnych kolorów ikony trzyma widza na uwięzi. Lazur, róż, błękit, przytłumione odcienie fioletu i czerwieni są tak doskonale połączone ze złotym tłem, ze aż budzą skojarzenie muzyczne. Rublov użył kolorów do ukazania cech duchowych” (A. Łazariew). Urokliwa jest ta kaligraficzność linii przez którą przebija świetlistość Boga przyjaciela człowieka. „Jego świetlistość- powie P. Evdokimov- jest już światłością Paruzji..., jest promieniem Ósmego Dnia, świadectwem rozpoczętej eschatologii.”   

A Jezus znowu w przypowieściach mówił do nich: „Królestwo niebieskie podobne jest do króla, który wyprawił ucztę weselną swemu synowi. Posłał więc swoje sługi, żeby zaproszonych zwołali na ucztę, lecz ci nie chcieli przyjść... (Mt 22, 1- 14).

Zaskakujący jest sposób w jaki Chrystus przybliża w przypowieści Królestwo niebieskie. „Zbawienna siła, wychodząca z objawienia ewangelicznego, uwalnia ludzi od szarpiącego ich strachu, samolubstwa, żądzy władzy, od nie znającej nasycenia żądzy życia” (M. Bierdiajew). Mistrz z Nazaretu maluje słowem wizję wspólnoty zgromadzonej na celebracji szczęścia- weselnych godów. Zaproszenia zostały rozesłane wszystkim, biesiadna sala jest przygotowana należycie, stoły uginają się od nadmiaru wszystkiego, co wystawne i smaczne. Pomimo tej podniosłej atmosfery i dobrej woli Gospodarza, zaproszeni czynią mu afront i wypowiadają się brakiem czasu. „Gubiąc się w biegu codziennych zajęć, człowiek traci swój czas”- pisał M. Heidegger. Święto na które chciał zaprosić Bóg człowieka, przeobraża się w przestrzeń bez odpowiedzi- pustkę i rezygnację od tego, co zdaje się być najważniejszym na progu wieczności i ostatecznej odpowiedzi człowieka. Pierwsi na zaproszenie odpowiadają niezrozumiałą obojętnością, banalnymi wymówkami, a nawet pełną nadąsania irytacją. Mówiąc słowami Kierkegaarda: „Najbardziej wstrząsającą rzeczą podarowaną ludziom jest wolność.” Nie możemy zostać zbawionymi bez Boga, ale również Bóg nas nie zbawi bez naszej zgody. On może tylko prosić. Czy może być coś ważniejszego, niż Królestwo Ojca ? Gospodarz jest tak bardzo poruszony, że wysyła na ulicę sługi, aby zaprosili kogokolwiek: prostaczków, żebraków, grzeszników- ludzi szemranych z marginesu. Królestwo Boże należy do ubogich, tych którzy okazują się najbardziej wdzięcznymi; na ich twarzach rozbłysnął uśmiech zapraszającego. „Uczta z przypowieści jest symbolem uczty eschatologicznej. Nikt nie może wejść do królestwa Bożego bez zaproszenia. Pan domu, którym jest sam Bóg, pragnie aby wszyscy stali się jej uczestnikami. Zaproszenie jest Jego wspaniałym darem- darem zbawienia. Wszyscy otrzymują łaskę uczestnictwa w życiu Boga”(W. Hryniewicz). Apokalipsa nazywa ucztę weselną Godami Baranka (Ap 19,7; 21,9 ). Barankiem jest Chrystus, który przez swoje posłuszeństwo Ojcu i oddanie w misterium liturgii, łączy się z Kościołem. Każda Eucharystia jest przedsmakiem tej wyjątkowej Uczty. Liturgia pobrzeża serca wierzących na wydarzenie- egzystencję w sercu Ojca. Liturgia to rzeka której wzburzonym nurtem dopłyniemy do domu, gdzie niewymowna radość Gospodarza odzwierciedli się w niezliczonych twarzach, które będą rozpromienione jak twarz jego umiłowanego Syna, który „stał się sprawcą wiecznego zbawienia dla wszystkich, którzy Go słuchają”(Hbr 5,9).

A wziąwszy pięć chlebów i dwie ryby spojrzał w niebo, odmówił błogosławieństwo, połamał chleby i dawał uczniom, by kładli przed nimi. Te dwie ryby rozdzielił między wszystkich. Jedli wszyscy do sytości i zebrali jeszcze dwanaście pełnych koszów ułomków i ostatki ryb (Mk 6,35- 44).

Od najdawniejszych czasów spożywanie posiłku było dla człowieka najważniejszą czynnością- podtrzymującą substancję jego ciała, aż po doświadczenie numinosum przez posiłek będący czynnością rytualną; aktem przekraczającym sferę zwyczajności, a otwierającym na sacrum- Obecność. Opisany w Ewangelii cud rozmnożenia chlebów i ryb, staje się zapowiedzią chrześcijańskiej liturgii communio ludzkości z Chrystusem. Wszystko w tym opisie zdaje się przesadzone, wyolbrzymione i nieprawdopodobne, tak jakby ewangelista chciał skoncentrować uwagę odbiorców na czymś niezwykle istotnym, kluczowym dla ludzi przenikniętych płomieniem wiary i poruszonych namacalnością cudu. Każde słowo rezonuje otwierając na cud, przez który trzeba się przebić zmysłami i otworzyć serce na zachwyt. Kościół pierwszych wieków jednoznacznie interpretował ten fragment Ewangelii jako zapowiedź Eucharystii- wydarzenia Wieczernika antycypowanego nieprzerwanie w gestach i rytach wspólnoty przenikniętej tęsknotą i miłością za Panem- „dawaj nam zawsze tego chleba”(J 6,34). Ojcowie Kościoła za pomocą symboli opisywali głębię misteryjnej obecności Chrystusa w materii tego świata. Symbole realne przez które uobecnia się prawdziwy byt Boga- Jego życiodajne Ciało i Krew. Niezwykły paradoks Wcielenia: życie Boga zostaje dane do spożycia. Ukrzyżowane i zmartwychwstałe ciało Baranka łączy się ciałem człowieka, aby je przebóstwić. „Jedzenie Boga jest też ukrytym pragnieniem człowieka, złaknionego absolutu i pełni”(P. Bockel). To Życie wydane do spożycia musi intrygować człowieka, poruszać go, przeistaczać do wymiaru głębszego niż otaczająca go codzienność. Ołtarz serca staje się stołem Posiłku, gdzie komunia Trójcy Świętej jest nieustannie dawana w Ciele Chrystusa, po to jednak, aby się nią dzielić z innymi- nasycać świat ułomkami miłości. „Człowiek staje się Bogiem w tej mierze, w jakiej Bóg staje się człowiekiem”- przekonywał św. Maksym Wyznawca. Eucharystia jest wydarzeniem takiej wymiany, najwyższego poziomu duchowej intensywności; uchrystusowienia człowieka i rozlania się Ducha Świętego przenikającego każde włókno naszego ciała. „Dostojny, piękny, jesteś blaskiem świata. Moja dusza jest chora z miłości do Ciebie” (Yedid nefesz). W Boskiej liturgii Pan staje się za każdym razem wszystkim w nas, „ku swemu początkowi, który nie zna końca”(św. Grzegorz z Nyssy). Liturgia jest syntezą czasu i przestrzeni. Bijącym gejzerem miłości; antycypacją zmartwychwstania człowieka. Tu wszystko jest w ruchu ku pełni istnienia: „Jestem cząstką Twego światła i również uczestniczę w chwale- pisał św. Symeon Nowy Teolog-  Rozjaśnia się oblicze moje tak jak mego Oblubieńca i wszystkie moje członki stają się nośnikami światła. Więc staję się w końcu piękniejszy niż ci, którzy są piękni.”